De EU AI Act uitgelegd voor gemeenten

De eerste brede AI wet ter wereld. Hier leest u in gewone taal wat de wet inhoudt, wanneer welke regels gelden en wat dat betekent voor uw gemeente.

Wat is de EU AI Act?

De EU AI Act is een Europese verordening die regels stelt aan de ontwikkeling en het gebruik van kunstmatige intelligentie. De wet werkt rechtstreeks in alle lidstaten, dus ook voor Nederlandse overheden.

De kern is een indeling op risico. Hoe groter het risico van een AI toepassing voor mensen, hoe strenger de regels:

• Onaanvaardbaar risico: verboden, bijvoorbeeld sociale scoring van burgers.
• Hoog risico: strenge eisen, bijvoorbeeld bij besluiten die inwoners direct raken.
• Beperkt risico: transparantieplicht, de gebruiker moet weten dat het AI is.
• Minimaal risico: nauwelijks aanvullende regels.

Artikel 4: de AI geletterdheidsplicht

Voor gemeenten is artikel 4 het belangrijkst. Sinds 2 februari 2025 moet elke organisatie die AI gebruikt of inzet, ervoor zorgen dat haar medewerkers voldoende AI geletterd zijn.

AI geletterd betekent: genoeg kennis en besef om AI verantwoord, veilig en met oog voor de risico's te gebruiken, passend bij de functie. Het geldt ongeacht de omvang van de organisatie, dus een gemeente valt er volledig onder.

De tijdlijn

• 1 augustus 2024
  De AI Act treedt in werking.
• 2 februari 2025
  Verboden AI praktijken en de geletterdheidsplicht uit artikel 4 gaan in.
• 2 augustus 2025
  Regels voor algemene AI modellen, de governancestructuur en sancties worden van kracht.
• 2 augustus 2026
  Het grootste deel van de verordening wordt van toepassing en het toezicht komt op gang.
• 2 december 2027
  Door de AI Omnibus gaan de verplichtingen voor hoog risico AI in kerngebieden gelden, zoals werk en personeelsselectie, sociale voorzieningen, biometrie, onderwijs en kritieke infrastructuur. Voor veel gemeenten de belangrijkste datum.
• 2 augustus 2028
  De verplichtingen voor hoog risico AI die in producten is ingebouwd (zoals liften en speelgoed) gaan in.

Bron: Europese Commissie, AI Act tijdlijn. De data voor hoog risico AI zijn aangepast via de AI Omnibus (politiek akkoord, mei 2026).

Wat betekent dit voor uw gemeente?

• U moet kunnen aantonen dat uw medewerkers AI geletterd zijn.
• Veel overheidstoepassingen kunnen als hoog risico gelden, bijvoorbeeld in het sociaal domein of bij besluiten over inwoners. Daar gelden extra eisen.
• De verantwoordelijkheid ligt bij de gemeente als organisatie, ook bij gebruik op eigen initiatief van een medewerker.

En de boetes?

De AI Act kent boetes in categorieen. Verboden AI praktijken kunnen oplopen tot 35 miljoen euro of 7 procent van de wereldwijde jaaromzet. Voor andere overtredingen gelden lagere maxima.

Voor gemeenten is naast de boete vooral het verscherpte toezicht en de reputatieschade een reeel risico, zeker als het om gegevens van kwetsbare inwoners gaat.